AGAT

Agat jest półszlachetnym minerałem będącym odmianą kwarcu. Jego nazwa pochodzi od nazwy rzeki „Achates”  w południowej Sycylii we Włoszech, gdzie wydobywano go już w starożytności. Można jednak powiązać nazwę „agat” z greckim słowem „agathos”, oznaczającym „dobry” również w znaczeniu szczęśliwy, użyteczny, radosny, zacny, honorowy, miły a nawet zbawienny.

W starożytnym Egipcie wyrabiano z niego posążki, którym przypisywano magiczne właściwości. W starożytnej Grecji wytwarzano z agatów amulety mające przynieść mówcom dar wysławiania się, pieczęcie, sygnety, brosze czy wisiory. Starożytni artyści potrafili wykonywać z agatu przepiękne kamee i gemmy oraz miniatury, czyli wieloplanowe i trójwymiarowe obrazy z misternie rzeźbionymi postaciami ludzkimi. Kontrastowe barwy poszczególnych warstw agatu umożliwiały stworzenie efektu światłocienia, dzięki czemu postaci wydawały się jeszcze bardziej realne. Już w starożytnej Grecji barwiono agaty dodając im uroku.

W XVI wieku starożytne tradycje rzeźbienia w agatach wznowili Niemcy. Do dziś w malowniczej miejscowości Idar-Oberstein w Nadrenii-Palatynacie prężnie działa ośrodek szlifierski, który ze względu na masową produkcję agatu w różnych krajach, skupia się głównie na obróbce najcenniejszych odmian. Choć współcześnie do wyrobu kamei, czyli wypukłych rzeźb agatowych, wykorzystuje się przeważnie technikę ultradźwiękową, tamtejsi artyści rzeźbią ręcznie, tworząc niesamowite obrazy, przedstawiające sceny z dramatów Szekspira lub fantastyczne postaci z romantycznych ballad.  W Idar-Oberstein zaczęto też barwić agaty w latach 20. XIX wieku. Konieczność barwienia wynikała z wyczerpywania się miejscowych złoży i odkryciem bogatych złóż w Brazylii. Agat brazylijski niestety nie był zbyt urokliwy, poszczególne warstwy zlewały się ze sobą w jednolity kolor. Wtedy opracowano metodę barwienia, która stosowana jest do dzisiaj i pozostaje ściśle strzeżoną tajemnicą firmy. Dzięki tej metodzie każde pasmo przyjmuje kolor w różnym stopniu nasycenia, co zależy od porowatości i zawartości opalu oraz wody. Białe warstwy zbitego kwarcu nie barwią się w ogóle .

Agaty  były powszechnie stosowane w sztuce baroku. Ozdabiano nimi ołtarze i zdobiono naczynia oraz meble, wyrabiano z agatów sygnety dla szlachty, puzderka, tabakierki, amulety i inne drobne przedmioty. Również  dzisiaj przedmioty z agatu  cieszą się dużą popularnością, szczególnie biżuteria z agatu – pierścionki, wisiory, naszyjniki czy bransoletki. Agat stosowany jest także w mechanice precyzyjnej, do wyrobu materiałów ściernych i polerskich czy łożysk. 

Agat jest skrytokrystaliczną odmianą kwarcu, co oznacza, że  tworzy kryształy takie jak kryształ górski, ametyst, czy cytryn, ale są one tak małe, że nie można ich dostrzec gołym okiem. Krystalizuje w pustkach pogazowych, tworząc kuliste lub lekko podłużne nagromadzenia, które po wydobyciu ze skały wyglądają jak szare, kamienne buły. Dopiero po ich przecięciu można zobaczyć piękne, różnobarwne, wzorzyste agaty, czasem z niezwykłymi ukształtowanymi przestrzeniami w geodzie. Choć w teorii każdy agat powinien mieć warstwy, to w praktyce agatami nazywane są też pewne nietypowe odmiany chalcedonu, takie jak agat dendrytowy, którego rysunek warstw przypomina drzewa lub paprocie, albo agat mszysty, którego nagromadzenia i  wyglądają jak mech. Agatem jest też onyks – odmiana czarno-biała, której nazwa oznacza paznokieć i wiąże się z mitem o śpiącej Wenus, której psotny amor obciął paznokcie, a następnie wrzucił powstałe skrawki do ciemnych wód Indusu.  Sardonyks to rodzaj agatu, który oprócz białej warstwy posiada też brązową, brązowo-żółtą, brunatną lub czerwoną. Przeważają warstwy szare, różowawe i brunatne, rzadko występują żywsze barwy: czerwone, zielone, czarne. Agaty o pięknych wielobarwnych kolorach i nietypowych wzorach pasm pochodzą z Madagaskaru, Australii czy Kaukazu.

Agaty występują w Brazylii, Urugwaju, Indiach, Republice Malgaskiej, Rosji, USA, Namibii czy Czechach. W Polsce największe i najbogatsze wystąpienia agatów znajdują się na Dolnym Śląsku, na Pogórzu Kaczawskim i Izerskim, Górach Kamiennych i Małopolsce. W Dąbrowie Tarnowskiej znajduje się Muzeum Agatów.